Mật Ong & Dược LiệuMật Ong Kỵ Gì? Hành, Đậu Phụ, Nước Sôi: Đâu Là Thật, Đâu Là Lời Đồn
Gõ "mật ong kỵ gì" lên mạng, bạn sẽ thấy một danh sách khá đáng sợ. Một bài báo năm 2020 liệt kê đủ cả: đậu phụ, sữa đậu nành, cá chép, cua, hành, hành tây, hẹ, thì là, tào phớ, cơm, nước sôi, bình sắt. Mấy bài như vậy thường nói "theo nghiên cứu", "các chuyên gia cho biết", nhưng không nêu nghiên cứu nào, chuyên gia nào.
Đọc xong, có người sợ tới mức ăn bát cơm rồi không dám uống ly nước mật ong.
Mình đã thử lần theo nguồn gốc của những lời đồn này, xem sách Đông y thật sự ghi gì, và người ta đã từng thử chưa. Kết quả khá bất ngờ.
Lời đồn "mật ong kỵ hành" đến từ đâu?
Kiêng kỵ thực phẩm có gốc rất xa. Theo Beijing Review, thầy thuốc Trương Trọng Cảnh thời Đông Hán đã cảnh báo về 48 loại thực phẩm không nên ăn chung, trong đó có cua với hồng, và hành với mật ong.
Vì vậy, chuyện mật ong kỵ hành không phải do mạng xã hội tự nghĩ ra. Nó thật sự có trong sách cổ. Người xưa quan sát thấy ai đó ăn chung hai món rồi đau bụng, và ghi lại. Khi không có khái niệm vi khuẩn hay ngộ độc thực phẩm, đó là cách giải thích hợp lý.
Điều đáng nói là một lời cảnh báo gần hai nghìn năm tuổi chưa chắc đã đúng. Thức ăn thời đó dễ hỏng, nước không sạch, và một bữa đau bụng có thể có cả chục nguyên nhân khác.
Năm 1935, có người đã ăn thử
Câu chuyện mình thích nhất nằm ở đây. Theo Beijing Review, năm 1935, nhà dinh dưỡng Zheng Ji ở Đại học Nam Kinh đã cho người tham gia ăn thử các cặp thực phẩm bị coi là "chết người", trong đó có hành với mật ong. Không có ai bị gì.
Một thử nghiệm tương tự ở Đại học Y Cáp Nhĩ Tân cũng cho kết quả như vậy. Ông Ge Keyou, chủ tịch danh dự Hội Dinh dưỡng Trung Quốc, cho rằng thuyết thực phẩm tương khắc khó đứng vững, và các thí nghiệm không tìm thấy bằng chứng ủng hộ.
Những thử nghiệm đó đã cũ và nhỏ, không chứng minh được mọi trường hợp. Nhưng đây là kiểu kiểm tra mà những danh sách trên mạng không có: có người thật, ăn thật, và theo dõi thật.
Sách Đông y Việt Nam nói gì?
Mình đã tra lại mục Mật ong trong sách của GS. Đỗ Tất Lợi, một trong những cuốn dược liệu kinh điển của nước ta. Mục này ghi rất nhiều về tính vị, công dụng, liều dùng, nhưng không có phần kiêng kỵ nào về hành, đậu phụ hay cá chép. Các cảnh báo trong đó rất cụ thể:
- Mật có thể có độc nếu ong hút hoa từ cây độc như phụ tử, thuốc lá, cà độc dược.
- Liều cao (100–150 g) có thể gây nhuận tràng.
Sách cũng ghi mật ong tính bình. Trong khi đó, có bài báo giải thích rằng mật ong kỵ đậu phụ vì đậu phụ tính lạnh, mật ong tính ấm. Lời giải thích đó không khớp với chính cách ghi trong sách Đông y.
Tất nhiên, sách của GS. Đỗ Tất Lợi không phải toàn bộ Đông y, và các sách cổ có ghi kiêng kỵ thật. Nhưng ít nhất, không phải cứ "theo Đông y" là đúng như trên mạng viết.
Từng lời đồn một
Mật ong và hành, hành tây: chưa có bằng chứng
Như trên, đây là kiêng kỵ cổ nhất, và cũng là cặp đã có người ăn thử mà không sao. Tin đồn "hành tây với mật ong gây mù mắt" đã bị tổ chức kiểm chứng ở Đài Loan xếp là sai. Bản thân hai thứ đều là thực phẩm thông thường.
Nếu ăn hành sống với nhiều mật mà bạn thấy khó chịu bụng, đó có thể đơn giản là do lượng ăn và cơ địa.
Mật ong và đậu phụ, sữa đậu nành: chưa có bằng chứng
Các bài báo nói khoáng chất trong đậu phụ phản ứng với enzyme trong mật, gây tiêu chảy hay sỏi thận, nhưng mình không tìm thấy nghiên cứu nào được dẫn. Lý giải kiểu "chất này phản ứng với chất kia" nghe có vẻ khoa học, nhưng không có nghĩa là đã có ai đo được.
Sữa đậu nành pha mật là món nhiều người vẫn uống. Mình chưa thấy cơ sở nào để lo.
Mật ong với cá chép, cua, hẹ, thì là, cơm: không có nguồn
Mấy cặp này chủ yếu xuất hiện trong các bài tổng hợp, và mình không tìm thấy nghiên cứu nào. Cua và cá nếu không tươi có thể gây đau bụng dù có ăn cùng mật hay không. Thức ăn hỏng mới là nghi phạm hợp lý hơn nhiều.
Một bác sĩ của Vinmec, khi trả lời câu hỏi về mật ong với bột sắn dây, cũng chỉ gọi đây là quan niệm dân gian. Lời khuyên thực tế là theo dõi cơ thể, thấy đau bụng, nôn, nổi mề đay thì đi khám.
Pha mật với nước sôi: không độc, chỉ hơi phí
Đây là lời đồn có một phần đúng.
Nhiệt độ cao làm giảm enzyme và làm tăng HMF trong mật. Một nghiên cứu cho thấy ở 40°C gần như không có thay đổi đáng kể, kể cả sau nhiều ngày, còn từ 60°C trở lên thì enzyme giảm dần và HMF tăng theo thời gian. Các nhóm nghiên cứu đều nói về chất lượng mật, không phải về độc tính cho người uống. Một tách nước nóng pha mật rồi uống ngay chỉ chịu nhiệt trong vài phút. Mình không tìm thấy bằng chứng nào cho thấy nó trở thành độc.
Điều bạn mất là mùi thơm và một phần enzyme. Vì vậy, nếu muốn giữ hương mật, hãy để nước nguội bớt, tầm ấm tay hoặc khoảng 40–60°C, rồi mới pha. Đó là lý do để giữ hương vị, không phải để tránh độc.
Đựng mật trong bình sắt: nên tránh, nhưng không phải vì "đại kỵ"
Mật ong có tính axit, độ pH khoảng 3,1–6,1. Để lâu trong bình sắt không tráng có thể làm mật ám mùi kim loại và kém ngon. Dùng thìa inox múc mật thì không có vấn đề gì. Cách đơn giản nhất là đựng mật trong hũ thuỷ tinh hoặc nhựa thực phẩm, đậy kín.
Phụ nữ mang thai "tuyệt đối không dùng": không đúng như vậy
Một số bài viết nói bà bầu tuyệt đối không được dùng mật ong, nhưng không dẫn nguồn. Nguy cơ botulinum liên quan tới ruột non nớt của trẻ dưới 1 tuổi, không phải người lớn. Người mang thai không bị tiểu đường thai kỳ có thể dùng mật như một thực phẩm, với lượng vừa phải. Nếu bị tiểu đường thai kỳ hoặc có băn khoăn, bạn nên hỏi bác sĩ sản khoa.
Những điều cần tránh thật sự
Danh sách này ngắn hơn, nhưng quan trọng hơn nhiều:
| Điều cần tránh | Vì sao |
|---|---|
| Cho trẻ dưới 1 tuổi dùng mật ong | Nguy cơ ngộ độc botulinum, kể cả rơ lưỡi hay hấp chín |
| Ngâm tỏi, gừng, ớt, thảo mộc tươi trong mật để ngoài lâu ngày | Có thể tạo môi trường cho vi khuẩn, nguy cơ botulinum |
| Dùng nhiều nếu bị tiểu đường | Mật vẫn là đường, cần tính vào khẩu phần và hỏi bác sĩ |
| Dùng khi đã dị ứng mật ong, phấn hoa, sản phẩm từ ong | Có thể gây phản ứng dị ứng |
| Dùng mật lạ, mật hoa độc | Mật từ cây độc có thể gây ngộ độc, như mật đỗ quyên |
| Mật có mùi chua, men, sủi bọt | Mật đã lên men, không nên dùng |
| Dùng mật thay cho thuốc đang điều trị | Đặc biệt là thuốc tiểu đường, huyết áp, chống đông |
| Mua mật không rõ nguồn gốc | Xem bài Những chiêu bán mật ong giả ven đường |
Nếu ăn gì đó rồi bị nôn nhiều, tiêu chảy nặng, khó thở, nổi mề đay, hãy đi khám ngay và nói rõ đã ăn gì. Đừng dừng lại ở chỗ đổ cho "đại kỵ".
Vì sao lời đồn kiêng kỵ lan rộng?
Bài viết kiểu "X đại kỵ Y" rất dễ lan truyền vì nó đánh vào nỗi sợ, và ai cũng có lần đau bụng không rõ lý do. Có một danh sách để đổ lỗi thì cảm thấy yên tâm hơn. Ngoài ra, khi đã nghe mật ong kỵ hành, ta dễ nhớ lần ăn chung rồi đau bụng, và quên đi hàng chục lần ăn chung mà không sao.
Lần tới khi gặp một danh sách như vậy, bạn có thể hỏi: nguồn nào, ai đã thử, và nếu ăn phải thì chuyện gì xảy ra thật? Nếu bài viết không trả lời được, thì bạn cũng không cần phải sợ.
Lời kết
Tổ tiên ghi lại kiêng kỵ vì muốn giữ sức khoẻ cho con cháu, và điều đó rất đáng trân trọng. Nhưng trân trọng không có nghĩa là tin nguyên văn. Có những lời dặn đã được kiểm tra, như lời cảnh báo mật độc. Có những lời dặn gần hai nghìn năm chưa có bằng chứng, và đã có người ăn thử từ năm 1935.
Một bữa bánh mì mật ong với sữa đậu nành không làm bạn đại kỵ gì. Thứ cần nhớ thật sự chỉ có vài điều, và điều đầu tiên là: chưa tròn 1 tuổi thì chưa ăn mật.
Bài viết mang tính chất tổng hợp thông tin, không thay thế tư vấn của bác sĩ. Mật ong là thực phẩm, không phải thuốc chữa bệnh. Không cho trẻ dưới 1 tuổi ăn mật ong. Người tiểu đường nên dùng có chừng mực và hỏi ý kiến bác sĩ.
Tài liệu tham khảo
- Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, mục Mật ong: vnras.com
- Thực phẩm tương khắc, thí nghiệm năm 1935: Beijing Review (2013)
- Kiểm chứng tin đồn hành tây với mật ong gây mù mắt: Taiwan FactCheck Center
- Những "đại kỵ" khi dùng mật ong: Tiền Phong (2020)
- Uống chung bột sắn dây kèm mật ong có sao không?: Vinmec
- Diastase Enzyme Activity and Hydroxymethylfurfural Production During Thermal Processing of Honey: Diyala Agricultural Sciences Journal
- Oregon State University Extension (EM 9885), đặc tính của mật ong: PDF
