Sữa Ong Chúa, Phấn Hoa, Keo Ong: Là Gì, Khác Gì Mật Ong, Và Ai Nên Cẩn Thận

Đi vào một cửa hàng sản phẩm từ ong, bạn sẽ thấy không chỉ có mật. Có những lọ sữa ong chúa trắng đục cất trong tủ đông, những túi phấn hoa vàng cam như hạt cát to, và những lọ nhỏ ghi chữ "keo ong" hay "propolis". Chúng được quảng cáo là bổ dưỡng hơn mật, đắt hơn mật, có khi chữa được đủ thứ bệnh.

Vậy thật ra chúng là gì? Ong làm ra chúng để làm gì? Và khoa học đã biết gì về chúng?

Hai ổ ong chúa được bổ đôi, bên trong là ấu trùng ong chúa trắng nằm trên lớp sữa ong chúa trắng đục
Hai ổ ong chúa được mở ra: ấu trùng ong chúa nằm "ngâm" trong sữa ong chúa.Ảnh: Waugsberg / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Ba sản phẩm, ba công việc khác nhau trong tổ

Trong một đàn ong, mỗi thứ có một việc riêng:

Mật ong Sữa ong chúa Phấn hoa Keo ong
Ong làm từ đâu Mật hoa Tuyến trong đầu ong thợ non tiết ra Phấn của hoa Nhựa cây
Để làm gì Nguồn năng lượng dự trữ Thức ăn của ấu trùng và ong chúa Nguồn đạm, chất béo cho đàn "Vữa" trám khe, chống vi khuẩn
Thành phần chính Khoảng 80% đường Nước, đạm, đường, chất béo Đạm, đường, chất béo Nhựa, sáp, tinh dầu
Bảo quản Nhiệt độ phòng Tủ lạnh, tủ đông Nơi khô, mát Nơi khô, mát

Một điểm chung quan trọng: cả ba đều có thể gây dị ứng, có khi nghiêm trọng hơn mật ong nhiều.

Sữa ong chúa: thức ăn của nữ hoàng

Ong làm ra sữa ong chúa thế nào?

Sữa ong chúa là chất kem trắng ngà, hơi chua, do ong thợ non tiết ra từ các tuyến ở đầu. Theo một tổng quan năm 2021 trên tạp chí Nutrients:

  • Mọi ấu trùng trong tổ đều được ăn sữa ong chúa trong khoảng 3 ngày đầu.
  • Sau đó, ấu trùng ong thợ chuyển sang thức ăn khác. Chỉ ấu trùng ong chúa được ăn sữa ong chúa suốt quá trình lớn lên, và ong chúa trưởng thành vẫn tiếp tục được nuôi bằng nó.
  • Cùng một quả trứng, nhưng nhờ chế độ ăn khác, ong chúa có thể sống tới 5 năm, trong khi ong thợ thường chỉ sống khoảng 45 ngày.

Câu chuyện này giải thích vì sao sữa ong chúa được gắn với chữ "trường thọ", "bồi bổ". Nhưng điều có tác dụng với ấu trùng ong không nhất thiết có tác dụng tương tự với người.

Thu sữa ong chúa không hề dễ

Để lấy sữa ong chúa, người nuôi phải ghép ấu trùng: dùng một chiếc que nhỏ chuyển những ấu trùng ong thợ mới nở vào các chén sáp giả làm ổ chúa. Đàn ong tưởng mình đang nuôi chúa mới, nên đổ đầy sữa vào các chén. Khoảng ba ngày sau, người nuôi gắp ấu trùng ra và vét lấy sữa. Tổng quan trên gọi đây là một việc tốn thời gian và nhiều công sức, vì vậy sữa ong chúa đắt hơn mật rất nhiều.

Một con ong mật đậu trên chùm hoa vàng nhỏ, hai chân sau mang hai cục phấn hoa màu vàng cam
Ong mật mang "giỏ phấn" ở hai chân sau. Phấn hoa là nguồn đạm của cả đàn, và cũng là nguyên liệu để ong thợ non tiết ra sữa ong chúa.Ảnh: Paweł Kuźniar / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Trong sữa ong chúa có gì?

Theo tổng quan năm 2021, sữa ong chúa tươi có khoảng:

  • 50–70% nước
  • 9–18% đạm, phần lớn là một nhóm đạm đặc trưng gọi là MRJP
  • 7–18% đường
  • 3–8% chất béo, trong đó nổi bật là 10-HDA, một axit béo hầu như chỉ có trong sữa ong chúa, thường được dùng làm chỉ dấu chất lượng
  • Độ pH khoảng 3,6–4,2, nên sữa có vị chua

Vì nhiều nước và nhiều đạm, sữa ong chúa tươi hỏng nhanh, nên thường được bảo quản lạnh hoặc đông lạnh, hoặc sấy khô thành bột.

Sách của GS. Đỗ Tất Lợi cũng có nhắc tới mật ong sữa chúa, mật ong trộn 2–4% sữa ong chúa, được dùng như thuốc bổ, mỗi ngày 2–3 ml, ngậm cho tan dần trong miệng.

Khoa học nói gì?

Sữa ong chúa đã được nghiên cứu khá nhiều trong phòng thí nghiệm và trên động vật. Một số thử nghiệm nhỏ trên người đã xem xét các triệu chứng tiền mãn kinh, mỡ máu, khô mắt. Nhưng phần lớn là thử nghiệm nhỏ, thành phần sản phẩm lại khác nhau rất nhiều, nên chưa đủ để nói sữa ong chúa chữa được bệnh nào.

Lưu ý quan trọng nhất: hen suyễn và dị ứng

Đây là phần mà quảng cáo sữa ong chúa hầu như không nhắc tới.

Ở Úc, sản phẩm có sữa ong chúa bắt buộc phải in cảnh báo "Không dùng cho người bị hen suyễn và dị ứng". Một văn bản năm 2017 của Cơ quan Quản lý Dược phẩm Úc (TGA) cho phép ghi rằng sữa ong chúa đã được báo cáo gây phản ứng dị ứng nặng, hiếm gặp nhưng có ca tử vong, nhất là ở người hen suyễn hay có cơ địa dị ứng. Năm 1994, tạp chí y khoa của Úc còn đăng một báo cáo ca hen suyễn tử vong do sữa ong chúa. Một nghiên cứu năm 1996 cho thấy các phản ứng hen và sốc phản vệ sau khi uống sữa ong chúa là phản ứng dị ứng thật sự qua kháng thể IgE.

Tổng quan năm 2021 cũng liệt kê hai loại đạm chính trong sữa ong chúa, MRJP1 và MRJP2, là chất gây dị ứng.

Vì vậy: người bị hen suyễn, viêm mũi dị ứng, chàm, từng dị ứng với ong, mật ong hay phấn hoa không nên tự ý dùng sữa ong chúa. Người khác nếu muốn thử thì nên bắt đầu với lượng rất nhỏ, và ngừng ngay nếu thấy ngứa, nổi mề đay, khó thở.

Phấn hoa ong: viên đạm nhỏ của đàn ong

Phấn hoa được thu thế nào?

Ong thợ đi lấy phấn hoa, vo thành viên rồi gắn vào "giỏ phấn" ở hai chân sau, mang về tổ. Để thu phấn, người nuôi đặt một tấm lưới bẫy phấn ở cửa tổ: ong chui qua những lỗ nhỏ, một phần viên phấn bị gạt rơi xuống khay bên dưới.

Theo một tổng quan năm 2015 về phấn hoa ong, mỗi đàn có thể cho khoảng 50–250 g phấn mỗi ngày, hay 1–7 kg mỗi năm. Mỗi viên phấn có màu khác nhau tuỳ loài hoa, nên túi phấn hoa thường lẫn nhiều màu vàng, cam, nâu, xanh.

Những con ong chui qua tấm lưới nhựa màu vàng có nhiều lỗ nhỏ ở cửa tổ
Lưới bẫy phấn ở cửa tổ ong. Ong chui qua các lỗ nhỏ, một phần phấn trên chân bị gạt xuống để người nuôi thu.Ảnh: Onésime / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Trong phấn hoa có gì?

Cũng theo tổng quan năm 2015, phấn hoa tươi có trung bình khoảng 23% đạm, 31% đường bột, 5% chất béo, cùng các hợp chất phenol, khoáng chất. Phấn phơi khô thì tỉ lệ đạm cao hơn. Thành phần thay đổi rất nhiều theo loài hoa.

Phấn hoa đúng là giàu đạm hơn mật ong nhiều. Nhưng dùng vài thìa phấn mỗi ngày thì lượng đạm đó cũng chỉ tương đương một phần nhỏ của một bữa ăn bình thường. Các công dụng chữa bệnh khác mà sách báo hay nhắc tới chủ yếu dựa trên nghiên cứu cũ, nhỏ, hoặc trên động vật.

Hai điều cần cẩn thận với phấn hoa

  1. Dị ứng. Phấn hoa chính là thứ gây viêm mũi dị ứng theo mùa ở nhiều người. Người dị ứng phấn hoa, hen suyễn, hoặc dị ứng ong nên tránh, hoặc chỉ thử khi đã hỏi bác sĩ.
  2. Sản phẩm "phấn hoa giảm cân". Năm 2014, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) cảnh báo nhiều sản phẩm giảm cân quảng cáo là "phấn hoa ong" thực ra có trộn thuốc bị cấm, như sibutramine, chất đã bị rút khỏi thị trường vì làm tăng nguy cơ đau tim và đột quỵ. FDA ghi nhận hơn 50 báo cáo tác dụng phụ, trong đó có ít nhất một ca tử vong. Phấn hoa thật thì không làm bạn giảm cân, nên sản phẩm phấn hoa nào "giảm cân thần tốc" là dấu hiệu đáng ngờ.

Keo ong: lớp "vữa" kháng khuẩn của tổ

Ong làm keo ong để làm gì?

Keo ong (propolis) là một chất nhựa dẻo màu nâu, vàng hoặc đỏ sẫm. Theo một tổng quan năm 2015, ong thu nhựa từ nhiều loài cây, trộn với sáp và enzyme trong nước bọt. Ong dùng keo để trám khe hở, thu hẹp cửa tổ, bọc kín những thứ lạ trong tổ, và bảo vệ tổ khỏi kẻ thù và vi sinh vật.

Ở Việt Nam, ong dú làm ra rất nhiều keo ong, như mình đã kể trong bài Ong dú.

Cận cảnh mép thùng ong phủ đầy keo ong màu cam nâu, một con ong đang bò trên gỗ
Keo ong bám dày trên mép thùng ong. Ong dùng nó để trám khe hở và giữ tổ sạch khuẩn.Ảnh: Abalg / Wikimedia Commons, phạm vi công cộng

Trong keo ong có gì?

Tổng quan trên cho biết keo ong thường gồm khoảng 50% nhựa cây, 30% sáp, 10% tinh dầu, 5% phấn hoa, cùng nhiều hợp chất phenol, flavonoid. Thành phần thay đổi rất nhiều theo loài cây và vùng địa lý, và rất khó chuẩn hoá. Đó là lý do keo ong chưa được dùng như một loại thuốc chính thức ở hầu hết các nước.

Khoa học nói gì?

  • Phần lớn nghiên cứu về keo ong được làm trong ống nghiệm và trên động vật. Tổng quan năm 2015 thừa nhận còn thiếu thông tin về hiệu quả lâm sàng, và cũng chưa có dữ liệu về liều an toàn cho người.
  • Mụn rộp môi (herpes môi) là chỗ có bằng chứng khá hơn. Một thử nghiệm mù đơn năm 2018 trên 397 người so sánh một loại son dưỡng môi có 0,5% chiết xuất keo ong chuẩn hoá với kem acyclovir 5%, và thấy vết rộp lành nhanh hơn một chút với keo ong. Tuy nhiên, đây là một loại chiết xuất đặc biệt đã chuẩn hoá. Kết quả không áp dụng được cho mọi lọ keo ong trên thị trường.
Nhiều mảnh keo ong nhỏ màu đỏ cam đặt trên đĩa trắng
Những mảnh keo ong lấy từ tổ ở Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ. Màu sắc và thành phần keo ong thay đổi theo loài cây mà ong lấy nhựa.Ảnh: Özgür Esen / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Lưu ý: keo ong là chất gây dị ứng da khá phổ biến

Keo ong là một trong những chất hay gây viêm da tiếp xúc dị ứng. Một nghiên cứu ở Thuỵ Điển với 722 bệnh nhân làm test áp da cho thấy 6,2% có phản ứng với keo ong. Người dị ứng keo ong cũng hay phản ứng với sáp ong, nước hoa và một số chất từ thực vật.

Vì vậy, trước khi bôi keo ong, kem keo ong lên da hay niêm mạc miệng, bạn nên thử một chỗ nhỏ. Thấy ngứa, đỏ, rát thì rửa sạch và ngừng dùng. Người đã từng dị ứng mỹ phẩm, nước hoa hay sản phẩm từ ong càng nên cẩn thận.

Ai nên tránh cả ba sản phẩm?

Ai Vì sao
Người hen suyễn, cơ địa dị ứng Đặc biệt với sữa ong chúa: đã có báo cáo phản ứng nặng, có ca tử vong
Người từng dị ứng ong, mật ong, phấn hoa Các sản phẩm từ ong có thể gây dị ứng chéo
Trẻ dưới 1 tuổi Không dùng bất kỳ sản phẩm nào có mật ong. Với trẻ nhỏ, nên hỏi bác sĩ trước
Phụ nữ có thai, cho con bú Chưa đủ dữ liệu an toàn, nên hỏi bác sĩ
Người đang dùng thuốc điều trị Đừng dùng thay thuốc. Hỏi bác sĩ trước khi dùng đều đặn

Mua sao cho đúng?

  • Chọn nơi bán rõ nguồn gốc, có nhãn ghi thành phần, nơi sản xuất, hạn dùng, cách bảo quản. Sữa ong chúa tươi phải được bảo quản lạnh.
  • Cảnh giác với lời quảng cáo chữa bệnh, nhất là "giảm cân", "chữa ung thư", "trẻ mãi không già".
  • Đọc thành phần, vì nhiều sản phẩm "sữa ong chúa", "keo ong" thực ra chỉ có một lượng rất nhỏ hoạt chất trộn trong mật, đường hay dầu.
  • Những lưu ý về mua mật ong thật cũng áp dụng ở đây, xem bài Những chiêu bán mật ong giả ven đường.

Lời kết

Sữa ong chúa, phấn hoa và keo ong là ba "sản phẩm phụ" kỳ diệu của đàn ong: một thứ biến ấu trùng bình thường thành nữ hoàng, một thứ nuôi cả đàn bằng đạm, một thứ giữ cho tổ sạch khuẩn. Hiểu cách ong dùng chúng đã đủ thú vị.

Còn với con người, chúng là những thực phẩm bổ sung có thể dùng, nhưng không phải thuốc tiên, và với một số người, chúng có thể nguy hiểm hơn cả mật ong. Nếu bạn bị hen suyễn hay dị ứng, hãy nhớ điều đó trước khi mở nắp lọ sữa ong chúa đầu tiên.


Bài viết mang tính chất tổng hợp thông tin, không thay thế tư vấn của bác sĩ. Sữa ong chúa, phấn hoa, keo ong là thực phẩm bổ sung, không phải thuốc chữa bệnh. Người hen suyễn, cơ địa dị ứng nên hỏi bác sĩ trước khi dùng.

Tài liệu tham khảo

  • Collazo N. và cộng sự (2021). Health Promoting Properties of Bee Royal Jelly: Food of the Queens. Nutrients 13(2): 543: PMC
  • Komosinska-Vassev K. và cộng sự (2015). Bee Pollen: Chemical Composition and Therapeutic Application. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine 2015: 297425: PMC
  • Silva-Carvalho R., Baltazar F., Almeida-Aguiar C. (2015). Propolis: A Complex Natural Product with a Plethora of Biological Activities. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine 2015: 206439: PMC
  • Asthma and anaphylaxis induced by royal jelly (1996). Clinical & Experimental Allergy: PubMed
  • TGA (Úc), thông báo về cảnh báo sữa ong chúa (2017): tga.gov.au
  • FDA cảnh báo sản phẩm giảm cân "phấn hoa ong" (2014): CBS News
  • Contact Allergy in Western Sweden to Propolis of Four Different Origins (2020). Acta Dermato-Venereologica 100: medicaljournals.se
  • Arenberger P. và cộng sự (2018). Son môi chứa 0,5% chiết xuất keo ong GH 2002 so với kem acyclovir 5% trong herpes môi. Wiener Medizinische Wochenschrift: Springer
  • Đỗ Tất Lợi. Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, mục Mật ong: vnras.com