Quế Và Mật Ong: Từ Chiếc Hộp Quế Xưa Đến Lời Đồn Chữa Bách Bệnh

Trong sách Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, ở mục Cây Quế, GS. Đỗ Tất Lợi tả lại cách người xưa giữ quế Thanh, loại quế quý vào bậc nhất. Thanh quế chế biến xong được miết sáp ong vào hai đầu, quấn vải mềm, rồi cất vào một chiếc hộp gỗ lót kẽm. Hộp có hai ngăn: ngăn trên có mắt cáo thưa để xếp quế, ngăn dưới đặt một chậu mật ong để giữ độ ẩm vừa đủ.

Vậy là từ rất lâu, quế và mật ong đã nằm chung một hộp, và mật ong ở đó để giữ quế, chứ chưa phải để chữa bệnh.

Ngày nay, cặp đôi này nổi tiếng theo một kiểu khác hẳn. Trên mạng có cả danh sách những bệnh mà quế trộn mật ong được cho là chữa được: viêm khớp, cholesterol, cảm cúm, đau dạ dày, mụn, béo phì, thậm chí cả ung thư. Bài viết này xem lại cả hai: phần chuyện xưa và phần lời đồn.

Một thìa gỗ đựng bột quế nâu đỏ, bên cạnh là mấy thanh quế cuộn tròn trên nền đá trắng
Bột quế và thanh quế. Cùng một loại vỏ cây, nhưng ăn bột quế mỗi ngày khác hẳn với hãm một thanh quế làm trà.Ảnh: formulatehealth / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

Danh sách "quế mật ong chữa bách bệnh" từ đâu ra?

Nếu bạn từng nhận được một tin nhắn kiểu "quế và mật ong chữa được 14 bệnh, theo các nhà khoa học phương Tây", thì nó có lai lịch khá rõ.

Theo các trang kiểm chứng thông tin, danh sách này bắt nguồn từ một bài trên tờ Weekly World News số ngày 17/1/1995. Đây là một tờ báo lá cải bán ở siêu thị Mỹ, nổi tiếng với những câu chuyện kỳ quái kiểu người ngoài hành tinh. Bài báo gán danh sách cho "các nhà khoa học phương Tây" mà không nêu tên ai. Từ đó, danh sách đi vòng quanh thế giới qua email, rồi qua Facebook, Zalo.

Năm 2022, trang kiểm chứng Lead Stories xem lại một bản danh sách đang lan trên Facebook, nói quế mật ong chữa viêm khớp, ung thư, túi mật, cholesterol và 10 bệnh khác. Kết luận của họ là không có bằng chứng nào cho thấy hỗn hợp này chữa được các bệnh đó.

Điều đó không có nghĩa là quế và mật ong vô dụng. Mỗi thứ đều có vài tác dụng được nghiên cứu. Chỉ là khi ghép lại thì chúng không thành thuốc tiên.

Mật ong làm được gì?

Mình đã viết kỹ trong bài Các bài thuốc dân gian từ mật ong. Tóm lại, bằng chứng tốt nhất là làm dịu ho và đau họng ở người lớn và trẻ trên 1 tuổi. Với những bệnh khác, mật ong chủ yếu vẫn là một loại đường có hương vị.

Quế làm được gì?

Đường huyết: có tín hiệu, nhưng đừng nhầm với thuốc

Đây là tác dụng của quế được nghiên cứu nhiều nhất. Một số phân tích tổng hợp, như một phân tích năm 2019, cho thấy quế có thể làm giảm đường huyết lúc đói ở người tiểu đường type 2. Nhưng kết quả trên chỉ số HbA1c, thước đo đường huyết trong vài tháng quan trọng hơn, thì chưa nhất quán, và các nghiên cứu khác nhau rất nhiều về loại quế, liều và dạng dùng. Phần lớn dùng viên nang quế, không phải bột quế trộn mật.

NCCIH (Hoa Kỳ) nhận định nghiên cứu hiện có chưa chứng minh rõ quế giúp ích cho bệnh nào.

Có một nghịch lý ở đây: mật ong lại là đường. Một thìa canh mật có khoảng 60 kcal và làm tăng đường huyết như đường thường. Trộn một chút quế vào một thìa mật không biến nó thành món tốt cho người tiểu đường.

Giảm cân: không có bằng chứng

Mình không tìm thấy thử nghiệm nào trên người cho thấy quế mật ong giúp giảm cân. Bài tổng hợp của Medical News Today cũng kết luận chưa có nghiên cứu nào đưa ra bằng chứng thuyết phục. Nước quế mật ong buổi sáng chỉ là thêm một ly nước ngọt vào ngày của bạn.

Điều quan trọng nhất: quế Việt Nam giàu coumarin

Đây là phần mà hầu hết bài viết về quế mật ong bỏ qua, và cũng là phần quan trọng nhất với người Việt.

Quế trên thế giới chia làm hai nhóm lớn: quế Ceylon (Cinnamomum verum) và nhóm cassia. Quế Việt Nam, từ quế Thanh (C. loureiroi) tới quế Văn Yên, Trà My, đều thuộc nhóm cassia. Như mình đã kể trong bài Quế, quế cassia thơm, cay, đậm vị hơn quế Ceylon, và cũng chứa nhiều coumarin hơn hẳn.

Coumarin là hợp chất tạo mùi thơm tự nhiên. Dùng nhiều và kéo dài, nó có thể gây hại cho gan ở những người nhạy cảm. Theo Viện Đánh giá Rủi ro Liên bang Đức (BfR):

  • Mức tiêu thụ chấp nhận được hằng ngày là 0,1 mg coumarin cho mỗi kg cân nặng.
  • Quế cassia trung bình chứa khoảng 3 g coumarin trong mỗi kg quế, có mẫu lên tới 10 g/kg.
  • Như vậy, người lớn nặng 60 kg chạm ngưỡng chỉ với khoảng 2 g quế cassia mỗi ngày. Trẻ nặng 15 kg chạm ngưỡng với khoảng 0,5 g.

Một thìa cà phê bột quế đã nặng khoảng 2–3 g. Vì vậy, lời khuyên "mỗi ngày uống một thìa bột quế với mật ong" đang lan trên mạng, nếu làm với quế Việt Nam và kéo dài, sẽ đưa bạn vượt ngưỡng an toàn.

BfR cũng nói rõ: vượt ngưỡng một chút trong một, hai tuần thì không đáng ngại. Nguy cơ chỉ đến khi ăn nhiều, liên tục, trong thời gian dài. Dùng quế làm gia vị trong bữa ăn, rắc lên bánh, nấu phở, hãm một thanh quế làm trà thì không có gì phải lo.

Mấy thanh vỏ quế cassia dày, cuộn một lớp, màu nâu vàng, xếp chồng lên nhau
Vỏ quế nhóm cassia: dày, cứng, cuộn một lớp. Quế Việt Nam thuộc nhóm này, rất thơm nhưng cũng giàu coumarin.Ảnh: trophygeek / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

Nếu bạn thật sự muốn dùng quế hằng ngày với lượng lớn, BfR khuyên chọn quế Ceylon vì ít coumarin. Quế Ceylon cuộn nhiều lớp mỏng như điếu xì gà, khác hẳn vỏ quế cassia dày cuộn một lớp.

Hai hộp nhựa trong ở cửa hàng gia vị: hộp trên đựng những mảnh vỏ quế cassia dày, hộp dưới đựng nhiều thanh quế Ceylon mảnh, cuộn nhiều lớp
Ở một cửa hàng gia vị tại Mỹ: quế cassia (hộp trên) và quế Ceylon (hộp dưới). Quế Ceylon cuộn nhiều lớp mỏng, quế cassia dày và thô hơn.Ảnh: Leslie Seaton / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

Đông y nhìn quế và mật ong thế nào?

Theo sách của GS. Đỗ Tất Lợi, tài liệu cổ ghi quế vị cay, ngọt, tính đại nhiệt, hơi có độc. Quế được dùng để ôn ấm, trị chứng lạnh lâu ngày, bụng đau do lạnh, chân tay lạnh. Sách ghi rõ: người âm hư dương thịnh và phụ nữ có thai không dùng được. Sách còn lưu ý có người dùng quế không đúng mà hại tới mắt, nên cần thận trọng.

Còn mật ong, cùng bộ sách ghi là vị ngọt, tính bình.

Như vậy, theo cách nhìn Đông y, quế mật ong là một thức uống ấm, nóng. Nó hợp với người hay lạnh bụng, chân tay lạnh trong ngày rét. Nó không hợp với người hay nóng trong, nhiệt miệng, táo bón, mụn nhọt, và không dùng cho phụ nữ có thai.

Ba điều nên tránh

1. Nuốt bột quế khô

Năm 2012, "thử thách quế" lan trên mạng ở Mỹ: thách nhau nuốt một thìa bột quế khô không uống nước. Theo Đại học Cincinnati, một báo cáo trên tạp chí Pediatrics năm 2013 ghi nhận các trung tâm chống độc nhận được hàng trăm cuộc gọi, có em phải nhập viện, thậm chí phải thở máy. Bột quế khô rất dễ bị hít vào phổi. Một ca bệnh còn kể về một bé chập chững hít phải bột quế, bị suy hô hấp nặng và phải dùng máy tim phổi nhân tạo nhiều ngày.

Vì vậy, đừng ngậm hay nuốt bột quế khô từng thìa, và để bột quế xa tầm tay trẻ nhỏ. Trộn bột quế vào mật ong thì đỡ bụi hơn, nhưng vẫn nên dùng ít.

2. Đắp mặt nạ quế mật ong lên da nhạy cảm

Mặt nạ quế mật ong trị mụn rất phổ biến. Nhưng quế có thể gây kích ứng và dị ứng da, nhất là da nhạy cảm hay da đang có mụn viêm. Mình chưa thấy nghiên cứu tốt nào cho thấy mặt nạ này trị được mụn. Nếu vẫn muốn thử, hãy bôi thử một chỗ nhỏ trước, và rửa ngay nếu thấy rát, đỏ.

3. Dùng quế mật ong thay thuốc

Người tiểu đường, mỡ máu, viêm khớp không nên bỏ thuốc để dùng quế mật ong. Người đang dùng thuốc tiểu đường, hoặc có bệnh gan, nên hỏi bác sĩ trước khi dùng quế đều đặn. Và tất nhiên, không cho trẻ dưới 1 tuổi dùng mật ong dưới bất kỳ hình thức nào (vì sao?).

Dùng quế và mật ong sao cho ngon và an toàn

Trà quế mật ong. Bẻ một mẩu thanh quế, hãm với nước sôi vài phút. Sách Đỗ Tất Lợi kể quế tốt có thể hãm được nhiều nước. Đợi trà bớt nóng rồi mới thêm mật ong, để mật giữ được mùi thơm (xem bài Mật ong kỵ gì?). Một tách như vậy vào ngày lạnh rất dễ chịu.

Một ly trà quế màu đỏ hổ phách trong ly thuỷ tinh nhỏ đặt trên đĩa bạc, cạnh chiếc thìa
Trà quế kiểu Thổ Nhĩ Kỳ. Hãm thanh quế làm trà, chờ bớt nóng rồi mới thêm mật.Ảnh: Hari1414 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0

Mật ong ngâm quế. Thả vài thanh quế khô vào hũ mật, để vài tuần cho mật thấm mùi quế. Vì quế khô thuộc nhóm nguyên liệu khô, cách này an toàn theo hướng dẫn ngâm mật của Đại học bang Oregon, khác hẳn với ngâm sâm tươi hay tỏi tươi. Thanh quế phải khô hẳn, hũ và thìa cũng phải khô. Mật quế này dùng để pha trà, rưới lên bánh, sữa chua.

Trong bếp. Một chút bột quế trộn mật rưới lên chuối nướng, bánh mì nướng, khoai lang. Ở lượng gia vị như vậy thì bạn không phải lo coumarin.

Lượng hợp lý. Với quế Việt Nam, đừng dùng bột quế như một loại thuốc uống mỗi ngày. Dùng như gia vị, như trà, là vừa.

Lời kết

Chiếc hộp quế xưa có chậu mật ong ở ngăn dưới là một hình ảnh rất đẹp. Mật ong ở đó không để chữa bệnh gì, mà để giữ cho thanh quế quý không bị khô dầu, mất hương. Mình nghĩ đó cũng là cách nên nhìn cặp đôi này hôm nay: hai thứ ngon, thơm, ấm áp, hợp với nhau, nhưng không phải thuốc tiên.

Còn danh sách quế mật ong chữa bách bệnh thì cứ để nó lại cho tờ báo lá cải năm 1995.


Bài viết mang tính chất tổng hợp thông tin, không thay thế tư vấn của bác sĩ. Mật ong và quế là thực phẩm, dược liệu, không phải thuốc chữa bệnh. Không cho trẻ dưới 1 tuổi ăn mật ong. Phụ nữ có thai, người có bệnh gan, người tiểu đường nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng thường xuyên.

Tài liệu tham khảo