Mật Ong & Dược LiệuMật Ong Bạc Hà Hà Giang: Vị Ngọt Của Cao Nguyên Đá
Trên cao nguyên đá Hà Giang, nơi những dãy núi đá tai mèo xám xịt trải dài tưởng như không gì sống nổi, mỗi độ cuối thu lại có một mùa hoa lặng lẽ: hoa bạc hà dại nở trên sườn đồi, trong những khe đá. Từ loài hoa nhỏ bé ấy, những đàn ong nội làm nên một thứ mật được xem là đặc sản bậc nhất của vùng núi cực Bắc: mật ong bạc hà.
Mật ong bạc hà là gì?
Mật ong bạc hà là mật do ong nội (Apis cerana), loài ong bản địa của châu Á, lấy từ hoa của cây bạc hà dại mọc trên cao nguyên đá Hà Giang. Cây mọc hoang ở độ cao khoảng 1.000 đến 1.600 mét, trên những sườn núi đá vôi khô cằn của các huyện Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh, Quản Bạ (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang).
Cần phân biệt: "bạc hà" ở đây là tên người dân gọi một loài cây hoang dại trên núi đá, không phải cây bạc hà hay rau húng trồng trong vườn. Hoa nở vào cuối thu, đầu đông, rộ nhất khoảng tháng 10 đến tháng 12. Đúng lúc ấy cao nguyên bước vào mùa khô lạnh, ít loài hoa khác, nên hoa bạc hà gần như là nguồn mật chính của đàn ong.
Vì cây mọc hoang, không thể trồng hay chăm bón theo ý muốn, nên sản lượng mật ong bạc hà rất ít. Đó là lý do mật ong bạc hà luôn thuộc nhóm mật ong đắt nhất Việt Nam, giá thường ở mức khoảng 700.000 đến 1.000.000 đồng mỗi lít, tuỳ năm và tuỳ nơi bán.
Chỉ dẫn địa lý "Mèo Vạc"
Ngày 1/3/2013, Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận chỉ dẫn địa lý "Mèo Vạc" cho sản phẩm mật ong bạc hà. Đây là chỉ dẫn địa lý đầu tiên của tỉnh Hà Giang.
Chỉ dẫn địa lý này áp dụng cho 47 xã thuộc 4 huyện Đồng Văn, Mèo Vạc, Yên Minh và Quản Bạ, tức toàn bộ vùng cao nguyên đá. Nói cách khác, chỉ mật ong bạc hà được sản xuất trong vùng này, đúng quy trình, mới được mang tên "Mèo Vạc". Các doanh nghiệp, hợp tác xã sản xuất mật ong mang chỉ dẫn địa lý đều phải công bố tiêu chuẩn và có mã truy xuất nguồn gốc.
Với nhiều gia đình người Mông, người Dao trên cao nguyên đá, nuôi ong lấy mật bạc hà mang lại thu nhập cao hơn nhiều lần so với trồng ngô trên những hốc đá. Hiện các hợp tác xã ở bốn huyện vùng cao có hàng nghìn đàn ong nội, phần lớn do người dân địa phương nuôi tại chỗ.
Mật ong bạc hà thật trông như thế nào?
Theo mô tả của người nuôi ong và các nguồn báo chí, mật ong bạc hà nguyên chất có những đặc điểm sau:
- Màu sắc: vàng xanh tự nhiên, từ vàng chanh đến vàng chanh sậm, tuỳ tỷ lệ phấn hoa bạc hà trong mật.
- Mùi: thơm thoang thoảng, dịu nhẹ. Hoa bạc hà không nặng mùi như lá, nên mật thật không có mùi bạc hà gắt.
- Vị: ngọt thanh, hậu mát, không làm tê lưỡi.
- Kết tinh: mật thật có thể kết tinh (đóng đường) khi trời lạnh. Đây là hiện tượng tự nhiên, không phải dấu hiệu mật hỏng hay mật giả.
Dấu hiệu nghi ngờ mật giả
Vì giá cao, mật ong bạc hà là một trong những loại mật bị làm giả nhiều nhất. Cần cảnh giác khi:
- Mật có màu xanh lá đậm, xanh đọt chuối: màu xanh rõ rệt như vậy thường do pha màu.
- Mật có mùi bạc hà nồng, vị the tê lưỡi: dấu hiệu đã bị thêm hương liệu bạc hà.
- Mật ngọt gắt, khé cổ: có thể đã pha đường, siro.
- Mật luôn trong vắt, không bao giờ kết tinh dù để nơi lạnh lâu ngày: có thể đã pha siro hoặc chất chống kết tinh.
Tuy vậy, những dấu hiệu này chỉ mang tính tham khảo. Màu sắc, độ đặc của mật thật còn phụ thuộc mùa hoa, thời điểm quay mật và cách bảo quản. Như đã phân tích trong bài Mật Ong!, các mẹo thử tại nhà không đủ tin cậy để kết luận mật thật hay giả. Cách chắc chắn nhất vẫn là chọn mật có tem chỉ dẫn địa lý "Mèo Vạc", có mã truy xuất nguồn gốc và cơ sở sản xuất rõ ràng.
Mùa mật bạc hà và chuyến đi Hà Giang
Mùa hoa bạc hà, khoảng tháng 10 đến tháng 12, cũng trùng mùa đẹp nhất của Hà Giang: tiết trời se lạnh, những thung lũng hoa tam giác mạch nở hồng, những cung đường đèo như Mã Pì Lèng, dốc Thẩm Mã uốn lượn giữa núi đá. Nếu có dịp lên cao nguyên đá vào mùa này, bạn có thể ghé các hợp tác xã nuôi ong để tận mắt xem đàn ong nội và mua mật tại gốc.
Dùng mật ong bạc hà thế nào?
Mật ong bạc hà dùng như các loại mật ong khác: pha nước ấm uống buổi sáng, pha trà, chanh, gừng, hay ăn kèm bánh. Hương thơm dịu nhẹ khiến nó đặc biệt hợp để pha trà nóng ngày se lạnh.
Một vài lưu ý chung khi dùng mật ong:
- Pha với nước ấm, không dùng nước sôi để giữ hương thơm và enzyme.
- Không cho trẻ dưới 1 tuổi dùng mật ong dưới mọi hình thức, vì nguy cơ ngộ độc botulinum ở trẻ sơ sinh.
- Người tiểu đường cần dùng có chừng mực: mật ong bạc hà dù quý vẫn là đường.
- Bảo quản trong lọ thuỷ tinh đậy kín, nơi khô mát, dùng thìa khô khi lấy mật.
Lời kết
Mật ong bạc hà là món quà của một vùng đất khắc nghiệt: núi đá nhiều hơn đất, mùa đông lạnh giá, nước hiếm hoi. Vậy mà giữa khe đá vẫn có loài hoa bạc hà dại nở, vẫn có đàn ong nội cần mẫn bay đi bay về, và vẫn có những người dân vùng cao kiên nhẫn giữ nghề. Mỗi giọt mật vì thế không chỉ ngọt, mà còn mang theo cả câu chuyện về sức sống của cao nguyên đá.
Bài viết mang tính chất tổng hợp thông tin, không thay thế lời khuyên của bác sĩ hoặc thầy thuốc.
Tài liệu tham khảo
- Chỉ dẫn địa lý "Mèo Vạc" cho mật ong bạc hà: Thời báo Tài chính Việt Nam
- Mật ong bạc hà nơi cao nguyên đá: Tạp chí Công Thương
- Mật ong bạc hà Mèo Vạc và ứng dụng công nghệ: VietnamPlus
- Nghề nuôi ong bạc hà trên cao nguyên đá: VnEconomy, VnBusiness
- Đặc điểm và cách nhận biết mật ong bạc hà: FPT Shop, Điện Máy Xanh
