Mật Ong Hoa Nhãn Hưng Yên: Hương Vị Từ Đất Nhãn Tiến Vua

Tháng Ba âm lịch, khi những vườn nhãn ven sông Hồng ở Hưng Yên bung hoa vàng nhạt, không khí cả vùng thơm một mùi ngai ngái, ngòn ngọt. Đó cũng là lúc hàng nghìn thùng ong từ khắp nơi được chở về, đặt dưới tán nhãn. Vài tuần sau, những mẻ mật ong hoa nhãn sánh vàng được quay ra, mang theo hương vị của một vùng đất mà quả nhãn từng chỉ dành để tiến vua.

Bài viết này kể câu chuyện của mật ong hoa nhãn: từ cây nhãn tổ ở Phố Hiến, chiếc lồng tre khổng lồ đã đặt tên cho "nhãn lồng", cho tới mùa ong trên đất nhãn hôm nay.

Đất nhãn tiến vua

"Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến"

Muốn hiểu vì sao nhãn Hưng Yên nổi tiếng, phải bắt đầu từ Phố Hiến. Câu ca "thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến" nhắc lại một thời Phố Hiến là thương cảng sầm uất bậc nhất Đàng Ngoài, chỉ đứng sau kinh thành Thăng Long. Thuyền buôn của Trung Hoa, Nhật Bản, Xiêm và cả các nước phương Tây từng cập bến nơi đây. Rồi sông Hồng đổi dòng, bồi lấp, Phố Hiến dần mất vị thế thương cảng. Nhưng vùng đất phù sa ven sông vẫn giữ lại một báu vật: cây nhãn.

Cây nhãn tổ và chiếc lồng tre

Trong khuôn viên chùa Hiến (phường Hồng Châu, thành phố Hưng Yên cũ) có một cây nhãn được người dân gọi là cây nhãn tổ, hay "nhãn tiến". Các tài liệu địa phương cho rằng cây đã có tuổi đời hàng trăm năm, có nguồn ghi từ thế kỷ XVI. Thân gốc của cây nay đã đổ, chỉ còn một nhánh được nhà chùa và người dân vun gốc, chăm sóc, mọc lên thành một cây "hậu duệ". Năm 2012, chùa Hiến được xác lập kỷ lục là ngôi chùa có cây nhãn tổ đầu tiên ở Việt Nam.

Dân gian kể rằng ngày xưa, quả của cây nhãn này ngon đến mức được xem là thứ quả dành cho bậc đế vương. Mỗi mùa nhãn chín, quả được hái để dâng Phật, dâng Thành hoàng làng và tiến vua. Vì cây chỉ có một gốc, người dân bảo vệ nó như báu vật. Khi nhãn chín, dơi và chim kéo đến phá, dân làng bèn đan một chiếc lồng tre khổng lồ úp trùm lên cả cây, cắt cử người canh giữ. Cái tên "nhãn lồng" được cho là bắt nguồn từ đó.

Từ cây nhãn tổ, qua bao đời chọn lọc, những vườn nhãn dần lan ra khắp vùng, làm nên xứ nhãn Hưng Yên. Nhà bác học Lê Quý Đôn ở thế kỷ XVIII cũng từng nhắc tới vị ngon của nhãn nơi đây.

Nhãn Hưng Yên hôm nay

Ngày nay, nhãn là cây ăn quả chủ lực của Hưng Yên, với gần 5.000 ha, tập trung ở thành phố Hưng Yên (cũ) và các huyện Khoái Châu, Kim Động, Tiên Lữ. Năm 2006, nhãn hiệu "Nhãn lồng Hưng Yên" được Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng bảo hộ. Một số vùng như xã Hồng Nam đã trồng nhãn theo tiêu chuẩn VietGAP và đưa những lô nhãn đầu tiên sang thị trường Mỹ từ năm 2017.

Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Hưng Yên và tỉnh Thái Bình được hợp nhất thành tỉnh Hưng Yên mới, đồng thời các huyện, thành phố cũ được sắp xếp lại theo mô hình chính quyền hai cấp. Tên các địa danh trong bài được ghi theo cách gọi quen thuộc trước khi sắp xếp.

Mùa ong tháng Ba

Hàng nghìn thùng ong về đất nhãn

Hoa nhãn thường nở rộ vào khoảng tháng 3 âm lịch. Đây là mùa mật lớn của vùng đồng bằng Bắc Bộ, nối tiếp ngay sau mùa hoa vải ở Lục Ngạn. Nhiều chủ ong di chuyển theo đúng nhịp đó: hết vải thì chuyển sang nhãn.

Theo báo VietnamPlus năm 2024, vào mùa hoa, Hưng Yên đón hơn 10.000 đàn ong, tập trung ở thành phố Hưng Yên và huyện Khoái Châu. Có những chủ ong từ tận Hoà Bình, Sơn La chở ong về, thuê đặt trong vườn nhãn của bà con. Riêng Hợp tác xã nhãn lồng Nễ Châu có khoảng 1.700 thùng ong đặt khắp vườn nhãn của các thành viên.

Khi thời tiết nắng ấm, cứ khoảng 5–6 ngày, người nuôi lại quay mật một lần, mỗi thùng cho trung bình 2–3 kg mật một lần quay. Mùa hoa nhãn chỉ kéo dài vài tuần, nên đây là những ngày bận rộn nhất trong năm của người nuôi ong.

Ong và nhãn: đôi bên cùng có lợi

Người trồng nhãn ở Hưng Yên rất muốn ong về vườn mình, vì ong giúp hoa nhãn thụ phấn tốt hơn, đậu quả nhiều hơn. Đổi lại, người nuôi ong có nguồn mật dồi dào. Mối quan hệ này cũng có một điều kiện: vườn nhãn có ong thì không được phun thuốc trừ sâu bừa bãi trong mùa hoa, vì thuốc vừa giết ong, vừa có thể để lại tồn dư trong mật. Vì thế, mật ong hoa nhãn ngon và an toàn nhất thường đến từ những vùng nhãn canh tác theo quy trình an toàn như VietGAP, nơi người trồng nhãn và người nuôi ong phối hợp với nhau.

Mật ong hoa nhãn có gì đặc biệt?

Màu, mùi, vị

• Màu: thường vàng đậm tới vàng hổ phách, sẫm hơn mật hoa vải.
• Mùi: thơm đặc trưng, nhiều người nhận ra ngay mùi hoa nhãn.
• Vị: ngọt đậm, đượm, hậu vị dịu.
• Kết tinh: mật hoa nhãn thường khó kết tinh hơn mật hoa vải. Theo một nghiên cứu tại Thái Lan mà mình đã nhắc trong bài mật ong hoa vải, mật hoa nhãn có tỷ lệ đường glucose thấp hơn nên lâu đóng đường hơn. Dù vậy, mật nhãn có đóng đường thì cũng là chuyện bình thường của mật thật (xem Mật ong kết tinh có phải mật giả?).

Năm 2016, Cục Sở hữu trí tuệ ban hành Quyết định số 34713/QĐ-SHTT, cấp nhãn hiệu chứng nhận "Mật ong hoa nhãn Hưng Yên" cho cơ quan quản lý chất lượng nông lâm thuỷ sản của tỉnh. Nhãn hiệu áp dụng cho mật ong khai thác từ vùng nhãn thuộc thành phố Hưng Yên và các huyện Khoái Châu, Kim Động, Tiên Lữ (cũ), giúp phân biệt mật hoa nhãn của vùng nhãn Hưng Yên với hàng trôi nổi.

Khoa học nói gì?

Mật hoa nhãn được nghiên cứu khá nhiều ở Thái Lan, nơi cũng có những vùng nhãn rất lớn. Một nghiên cứu của Đại học Prince of Songkla so sánh mật ong hoa nhãn, hoa chôm chôm và hoa cao su cho thấy mật hoa nhãn có hàm lượng hợp chất phenolic và flavonoid cao nhất, cùng khả năng chống oxy hoá tốt nhất trong ba loại. Đây là những hợp chất thường làm nên màu sẫm và hương vị đậm đà của các loại mật.

Nghiên cứu này cũng ghi nhận mật hoa nhãn có hàm lượng proline khá cao. Proline là một axit amin chủ yếu do chính con ong đưa vào mật, nên thường được dùng làm một trong những chỉ số đánh giá mật ong thật và đủ độ chín.

Tuy vậy, cần nhớ: đó là kết quả phân tích thành phần trong phòng thí nghiệm, không có nghĩa mật hoa nhãn là thuốc chữa bệnh. Thành phần mật còn thay đổi theo vùng, theo năm và theo cách khai thác.

Từ cây nhãn tới vị thuốc: long nhãn

Nhắc tới nhãn Hưng Yên mà không nhắc tới long nhãn thì thật thiếu sót. Long nhãn là cùi nhãn đã sấy khô, một vị thuốc quen thuộc trong Đông y và cũng là món ăn quen trong chè, trong món hầm.

Theo GS. Đỗ Tất Lợi trong Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, nhãn mọc khắp nước ta, nhưng nhãn Hưng Yên là loại nhiều và được đánh giá cao nhất. Sách cũng mô tả cách làm long nhãn: nhãn tươi được nhúng nhanh qua nước sôi, phơi nắng ban ngày, sấy ban đêm, rồi bóc vỏ, bỏ hạt, lấy cùi sấy tiếp ở nhiệt độ không quá 50–60°C cho tới khi không còn dính tay. Cứ khoảng 100 kg nhãn tươi mới được 10–12 kg long nhãn.

Theo y học cổ truyền:

• Tính vị, quy kinh: vị ngọt, tính bình, quy vào kinh tâm và tỳ.
• Công năng: bổ tâm tỳ, dưỡng huyết, an thần, ích trí.
• Thường dùng cho: người hay quên, hồi hộp, mất ngủ do huyết hư, cơ thể suy nhược. Long nhãn có mặt trong bài thuốc nổi tiếng Quy tỳ thang.
• Liều dùng ghi trong sách: khoảng 9–10 g mỗi ngày, dạng sắc hoặc cao lỏng.
• Lưu ý: người hay đầy bụng, ăn kém thì không nên dùng.

Một vùng đất cho cả quả nhãn tiến vua, vị thuốc long nhãn và mật ong hoa nhãn: có lẽ hiếm nơi nào mà một loài cây lại gắn bó với đời sống người dân sâu sắc như cây nhãn ở Hưng Yên.

Dùng mật ong hoa nhãn

Với vị ngọt đậm và hương thơm đặc trưng, mật ong hoa nhãn hợp để:

• Pha nước ấm, pha chanh, pha trà gừng.
• Ăn kèm bánh mì, sữa chua, trái cây.
• Ướp thịt nướng, làm nước chấm, làm bánh.

Những lưu ý chung khi dùng mật ong:

• Không cho trẻ dưới 1 tuổi dùng mật ong, vì nguy cơ ngộ độc botulinum.
• Người tiểu đường nên dùng có chừng mực và hỏi ý kiến bác sĩ.
• Không đun sôi mật. Pha bằng nước ấm, dưới khoảng 60°C.

Chọn mua mật ong hoa nhãn

• Ưu tiên mật có nguồn gốc rõ ràng: ghi rõ cơ sở nuôi ong, vùng lấy mật và mùa vụ. Mật mang nhãn hiệu chứng nhận "Mật ong hoa nhãn Hưng Yên" hoặc của các hợp tác xã vùng nhãn là lựa chọn đáng tin cậy.
• Hỏi mùa quay mật. Mật hoa nhãn đúng vụ được quay vào khoảng tháng 3–4 âm lịch.
• Đừng tin các mẹo thử "thần thánh". Thả mật vào nước, đốt giấy hay xem kiến bu đều không phân biệt được mật thật giả.
• Giá quá rẻ là dấu hiệu đáng ngờ. Mật hoa nhãn thật cần cả một mùa hoa và công sức của người nuôi ong.

Muốn hiểu thêm về mật ong nói chung, bạn có thể đọc bài Mật Ong!. Nếu yêu những loại mật mang dấu ấn vùng miền, hãy đọc thêm về mật ong bạc hà Hà Giang và mật ong rừng tràm U Minh.

Lời kết

Mật ong hoa nhãn là kết tinh của một mùa xuân trên đất nhãn: của những chùm hoa nhỏ bé phủ kín tán cây ven sông Hồng, của những chủ ong rong ruổi theo mùa hoa từ Lục Ngạn về Hưng Yên, và của một vùng đất đã gìn giữ cây nhãn tổ qua bao thế kỷ, đến mức phải đan cả một chiếc lồng tre để che chở nó.

Lần tới khi nếm một thìa mật hoa nhãn, bạn sẽ biết trong vị ngọt ấy có cả câu chuyện của Phố Hiến xưa và những quả nhãn từng chỉ dành để tiến vua.

---

Bài viết mang tính chất tổng hợp thông tin, không thay thế lời khuyên của bác sĩ hoặc thầy thuốc.

Tài liệu tham khảo

• Truyền thuyết cây nhãn tổ và chiếc lồng tre, diện tích nhãn Hưng Yên, vùng nhãn Hồng Nam: Báo Nông nghiệp và Môi trường
• Phố Hiến và cây nhãn tổ chùa Hiến: VnExpress, VnExpress: Cẩm nang du lịch Hưng Yên
• Nhãn hiệu "Nhãn lồng Hưng Yên" và quy mô vùng nhãn: Tạp chí Công Thương, Bộ Công Thương
• Nuôi ong mùa hoa nhãn ở Hưng Yên (số đàn ong, năng suất, chu kỳ quay mật): VietnamPlus
• Nhãn hiệu chứng nhận "Mật ong hoa nhãn Hưng Yên" (Quyết định 34713/QĐ-SHTT năm 2016): Báo Hưng Yên, Wikipedia tiếng Việt
• Mùa thu hoạch mật ong hoa nhãn: Báo Hưng Yên
• Thành phần mật ong hoa nhãn, hoa chôm chôm, hoa cao su: Đại học Prince of Songkla, Thái Lan
• Long nhãn (tính vị, công dụng, cách chế biến, nhãn Hưng Yên): GS. Đỗ Tất Lợi, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, bản trực tuyến tại vnras.com
• Nội dung y học cổ truyền tham khảo thêm từ Hội Đông y Việt Nam
• Hợp nhất tỉnh Hưng Yên và Thái Bình (Nghị quyết 202/2025/QH15): Mekong ASEAN